Döviz alım satımı yapan kuyumcuda kur ve kasa yönetimi, altın kasasıyla aynı disiplini ister: her para birimi ayrı bakiye, her işlem kendi kuruyla kayıt.
Kuyumcunun tezgâhında döviz, altının doğal komşusudur. Müşteri bir gün dolarını bozdurup çeyrek alır, ertesi gün altınını satıp euro ister. Turistik bölgelerde yabancı müşteri alışverişini dövizle yapar; sınır illerinde birden çok para birimi aynı gün kasaya girer. Bu hareketler doğru kaydedilmezse, gün sonunda ne TL kasası tutar ne döviz kasası, kâr ise hiç anlaşılmaz.
Temel ilke: her para birimi ayrı kasa
Dövizi TL karşılığıyla tek bir kasada tutmak, en sık yapılan hatadır. Sabah kasada 1.000 dolar varsa ve kur gün içinde yükselirse, TL bazlı kasa akşam "fazla" görünür; kur düşerse "eksik" görünür. Oysa kasadaki dolar sayısı değişmemiştir. Bu yüzden her para birimi kendi bakiyesiyle izlenmelidir: dolar kasası dolar, euro kasası euro olarak sayılır.
Aynı mantık altın için de geçerlidir; altın varlığının has gram olarak izlenmesini has kasa takibi yazımızda anlattık. Kuyumcunun gerçek kasa tablosu böylece üç kolondan oluşur: has gram, TL ve her döviz cinsi ayrı ayrı.
Kur makası nasıl belirlenir?
Döviz alım satımında kazanç, alış ve satış kuru arasındaki farktan, yani makastan gelir. Makas belirlenirken şunlar dikkate alınır:
- Piyasa kuru: Referans alınan anlık kur.
- Oynaklık: Piyasa hareketliyken makas açılır, sakinken daralır.
- Nakit maliyeti: Dövizi bankaya yatırma, taşıma ve banknot tedariki masrafı.
- Rekabet: Çevredeki döviz bürolarının ve kuyumcuların kurları.
Makas, ürün bazında tanımlanıp bir kez kaydedildiğinde, kur değiştikçe alış ve satış fiyatları kendiliğinden güncellenmelidir. Tezgâhta her müşteriye kur hesaplamak hem zaman kaybıdır hem de personeller arasında farklı fiyat verilmesine yol açar. Güncel kurları canlı piyasalar sayfasında izleyebilirsiniz.
Dövizle altın satışı: çapraz kur
Yabancı bir müşteri 22 ayar bilezik alıp euro ile ödemek istediğinde iki fiyat bir araya gelir: bileziğin TL satış fiyatı ve işletmenin euro alış kuru. Müşterinin ödeyeceği euro tutarı, TL fiyatın euro alış kuruna bölünmesiyle bulunur. Burada euro alış kuru kullanılır; çünkü işletme müşteriden euro almaktadır.
Bu hesap elle yapıldığında iki yerde hata olur: yanlış kur (satış kuru) kullanılır ya da hesap yuvarlanırken kuruş farkları birikir. Satış ekranında ödeme dövizi seçildiğinde tutarın otomatik hesaplanması ve satışın TL kasası yerine euro kasasına işlenmesi bu hataları önler. Ariyen Core'da satış sırasında ödeme para birimi seçilir, tutar anlık kurdan hesaplanır ve doğru kasaya düşer.
Parçalı ödemeler
Gerçek hayatta müşteri çoğu zaman karışık öder: bir kısmı dolar, bir kısmı TL nakit, kalanı kartla. Her parça kendi kasasına işlenmelidir. Parçalı ödemede kalan tutar her adımda TL karşılığıyla gösterilirse, personel müşteriden ne kadar daha alacağını tek bakışta görür. Kart ödemelerinde komisyon ayrıca tanımlanmalıdır; aksi hâlde kâr olduğundan yüksek görünür.
Gün sonu döviz sayımı
Gün sonunda her döviz kasası kendi para biriminde sayılır. Beklenen bakiye; gün başı bakiyesine alışların eklenmesi, satışların düşülmesiyle bulunur. Fark varsa kur farkı değil, sayım ya da kayıt hatasıdır; çünkü karşılaştırma aynı para biriminde yapılmaktadır. Banknotların sahteliğe karşı kontrolü ve büyük tutarlı işlemlerde kimlik tespiti de bu sürecin parçasıdır; MASAK tarafını MASAK yükümlülükleri yazımızda anlattık.
Kur kârı nasıl hesaplanır?
Döviz işinin kârı iki parçadan oluşur. Birincisi makas kârı: aynı gün alınıp satılan dövizde alış ile satış arasındaki fark. İkincisi pozisyon kârı ya da zararı: kasada bekleyen dövizin kur değişimiyle TL karşılığının değişmesi. İlki işletmenin ticari başarısını, ikincisi kur riskini gösterir. İkisini karıştırmak yanlış kararlara yol açar; örneğin kur yükselişi nedeniyle kârlı görünen bir ayda aslında makas daraltılarak satış yapılmış olabilir.
Ariyen Web raporlarında döviz işlemleri para birimine göre ayrı listelenir; alış ve satış adetleri, ortalama kurlar ve makas kazancı ayrı görünür.
Mevzuat hakkında kısa not
Döviz alım satımı yapan işletmelerin çalışma esasları, Türk parasının kıymetini koruma mevzuatı ve buna bağlı düzenlemelerle belirlenir. Hangi koşullarda döviz alım satımı yapılabileceği, kayıt ve bildirim yükümlülükleri zaman içinde değişebilir. Güncel çerçeve için Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın ilgili sayfalarına ve mali müşavirinize başvurun; bu yazı bir mevzuat danışmanlığı değildir.
Kontrol listesi
- Her döviz cinsi ayrı kasada, kendi para biriminde mi izleniyor?
- Makas bir kez tanımlanıp kurla birlikte otomatik mi güncelleniyor?
- Dövizle satışta alış kuru mu kullanılıyor?
- Parçalı ödemelerde her parça doğru kasaya düşüyor mu?
- Makas kârı ile pozisyon kârı ayrı raporlanıyor mu?
Banknot yönetimi
Döviz kasasında yalnızca tutar değil, banknot kupürleri de önemlidir. Müşteri büyük kupür isterken kasada küçük kupür birikmişse işlem yapılamaz; eskimiş ya da yıpranmış banknotlar ise hem müşteride hem bankada sorun çıkarır. Gün sonu sayımında kupür dağılımının da not edilmesi, ertesi gün hangi kupürün tedarik edilmesi gerektiğini gösterir.
Kasada biriken dövizin bir kısmının düzenli olarak bankaya yatırılması hem güvenlik hem de kur riski açısından mantıklıdır. Bankaya yatırılan döviz kasadan düşer, banka hesabına girer; iki kayıt aynı hareketin iki tarafıdır ve banka dökümüyle eşleşmelidir.
Turistik bölgelerde sezon
Sahil ve turizm şehirlerinde döviz hareketleri sezona göre büyük dalgalanır. Yaz aylarında euro ve sterlin girişleri artar, kış aylarında durulur. Sezon öncesinde kasadaki döviz dengesinin gözden geçirilmesi, makasların sezona göre ayarlanması ve sezonluk personelin döviz işlemlerinde eğitilmesi, yoğun günlerde hataları azaltır. Yabancı müşteriye yapılan satışlarda fatura ve kimlik bilgisinin eksiksiz alınması da unutulmamalıdır.
Altın ile döviz arasındaki köprü
Kuyumcuda döviz ile altın arasındaki ilişki yalnızca ödeme aracı değildir; has altın fiyatının kendisi ons fiyatı ve dolar kuru üzerinden oluşur. Dolar kuru hareketlendiğinde has fiyatı da hareketlenir. Bu yüzden döviz kasası ile altın kasasının birlikte izlenmesi, kur riskinin tamamını görmeyi sağlar: dolar yükselirken hem döviz kasasının hem altın stokunun TL değeri artar, düşerken ikisi birlikte azalır. Fiyat oluşumunun ayrıntıları için canlı altın fiyatı yazımıza bakabilirsiniz.
Kur tablosunun güncellenmesi
Döviz alan bir kuyumcunun en sık yaşadığı sorun, vitrindeki kur tablosunun elle güncellenmesidir. Sabah yazılan kur öğlen geçersiz kalır; personel ya tabloya bakıp eski kurdan işlem yapar ya da her seferinde telefondan kontrol eder. Kurun satış programından ve vitrin panosundan aynı anda, makas uygulanmış olarak gösterilmesi bu sorunu ortadan kaldırır. Vitrin panosunun kurgusunu vitrin panosu yazımızda anlattık.
Küçük tutarlı işlemler
Döviz alım satımında işlemlerin çoğu küçük tutarlıdır: birkaç yüz dolar, birkaç yüz euro. Bu işlemler tek tek önemsiz görünse de gün sonunda toplam hacmin büyük kısmını oluşturur ve en çok hata burada yapılır. Yuvarlamalar, bozuk para farkları ve yanlış kupür verilmesi küçük ama sürekli kayıplar yaratır. Her işlemin sistemde tutarı ve kuruyla kaydedilmesi, bu küçük farkların gün sonunda görünmesini sağlar.
Altın ve döviz kasasını aynı sistemde, doğru ayrımlarla tutmak için Ariyen'i ücretsiz deneyebilir, kasa düzenini kasa takibi rehberimizde inceleyebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Döviz kasası TL kasasından ayrı mı tutulmalı?
Evet. Her para birimi kendi bakiyesiyle izlenmelidir; dövizi TL karşılığıyla tek kasada tutmak, kur değiştikçe kasa farkı varmış gibi görünmesine yol açar.
Dövizle altın satışında hangi kur kullanılır?
İşletmenin o anki döviz alış kuru. Ürünün TL fiyatı döviz alış kuruna bölünerek müşterinin ödeyeceği döviz tutarı bulunur.
Döviz alım satımı için izin gerekir mi?
Döviz alım satımı yapan işletmelerin çalışma esasları ilgili mevzuatla düzenlenir. Güncel koşullar için Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın ilgili sayfalarına ve mali müşavirinize başvurun.